Depresja sezonowa to zaburzenie nastroju, które nasila się w określonych porach roku, zwykle jesienią i zimą, kiedy dostęp do naturalnego światła jest ograniczony. Wiele osób lekceważy pierwsze sygnały, przypisując je zwykłemu zmęczeniu czy gorszemu nastrojowi. Wczesne rozpoznanie pozwala na skuteczniejsze leczenie i szybki powrót do równowagi psychicznej.
Charakterystyka depresji sezonowej
W medycynie zaburzenie to określane jest skrótem SAD (Seasonal Affective Disorder). Charakteryzuje się ono powtarzalnym występowaniem obniżonego nastroju, brakiem energii oraz trudnościami w koncentracji. U większości pacjentów objawy pojawiają się wraz z krótszymi dniami i nasilają się podczas chłodnych miesięcy. Wiosną lub latem doświadczają oni wyraźnej poprawy samopoczucia, co wyróżnia SAD na tle innych form depresja.
Jednym z kluczowych elementów patomechanizmu jest zaburzona produkcja melatonina i serotonina, neuroprzekaźników regulujących rytm dobowy i nastrój. U części pacjentów obserwuje się także zmiany w metabolizmie witaminy D, co dodatkowo wpływa na osłabienie odporności i obniżenie wydolności psychicznej. W konsekwencji może dochodzić do wzrostu łaknienia, szczególnie na produkty węglowodanowe, co powoduje przyrost masy ciała i nasilenie poczucia winy.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Mechanizmy wywołujące objawy depresji sezonowej są złożone. Wpływ mają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. U osób z rodzin, w których występowały zaburzenia nastroju, ryzyko poddania się negatywnym wpływom ograniczonego światła jest większe. Do głównych czynników ryzyka zalicza się:
- dziedziczne predyspozycje do zaburzeń afektywnych,
- przewlekły stres zawodowy lub rodzinny,
- niska ekspozycja na światło słoneczne – typowa dla mieszkańców wyższych szerokości geograficznych,
- przewlekłe choroby somatyczne, m.in. cukrzyca czy choroby tarczycy,
- niedobory witaminy D, co potęguje uczucie zmęczenia i osłabienie sił obronnych organizmu.
Warto zwrócić uwagę na sezonowe nawracanie zaburzeń – u niektórych pacjentów sezonowa postać depresji może występować co roku w podobnym okresie, co ułatwia zidentyfikowanie problemu.
Objawy i diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na starannej analizie wywiadu medycznego oraz skali oceny nasilenia objawów. Wśród najczęściej zgłaszanych dolegliwości znajdują się:
- stałe uczucie zmęczenia i senność w ciągu dnia,
- zwiększony apetyt, zwłaszcza na produkty bogate w cukry,
- trudności z zasypianiem i budzeniem się rano, pomimo wydłużonego czasu snu,
- obniżony nastrój, brak zainteresowania codziennymi aktywnościami,
- spadek koncentracji i motywacji do działania,
- uczucie bezradności, narastające poczucie winy lub bezwartościowości.
W procesie diagnostycznym kluczową rolę odgrywa lekarz psychiatria lub psycholog, który przeprowadza szczegółowy wywiad, wyklucza inne zaburzenia psychiczne oraz choroby somatyczne imitujące objawy depresji. W niektórych przypadkach sięga się po badania laboratoryjne w celu oceny poziomu hormonów tarczycy, witaminy D czy markery stanu zapalnego.
Możliwości terapii i wsparcie lekarskie
Terapia SAD opiera się na kilku komplementarnych metodach. Indywidualne podejście pozwala dostosować program leczenia do potrzeb pacjenta i nasilenia objawy. Do najskuteczniejszych strategii zalicza się:
- Terapia światłem – codzienne naświetlanie specjalnymi lampami emitującymi jasne, białe światło o natężeniu 10 000 luksów. Sesje trwają zazwyczaj 30–60 minut rano.
- farmakoterapia – leki przeciwdepresyjne, najczęściej selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotonina (SSRI), podawane przez kilka miesięcy w roku.
- psychoterapia – terapia poznawczo-behawioralna (CBT) ukierunkowana na zmianę negatywnych schematów myślowych i wzmocnienie umiejętności radzenia sobie ze stresem.
- suplementacja witaminy D – w okresie jesienno-zimowym zaleca się przyjmowanie 2000–4000 IU dziennie, po konsultacji z lekarzem.
- aktywność fizyczna – regularne, umiarkowane ćwiczenia, najlepiej na zewnątrz przy naturalnym światło – nordic walking, bieganie czy jazda na rowerze.
- edukacja i wsparcie – grupy terapeutyczne, konsultacje z dietetykiem, zajęcia relaksacyjne pomagają w utrzymaniu dyscypliny i motywacji.
Wczesne zgłoszenie się do specjalisty znacząco zwiększa szanse na złagodzenie objawów i zapobiega przewlekłemu przebiegowi zaburzenia. Każda osoba zgłaszająca charakterystyczne trudności w funkcjonowaniu powinna zostać objęta stałą opieką, a program terapeutyczny – regularnie weryfikowany pod kątem skuteczności.
