Anemia z niedoboru żelaza to jedna z najczęściej występujących postaci niedokrwistości, która może dotyczyć zarówno dzieci, jak i dorosłych. Odpowiednie rozpoznanie i leczenie mają kluczowe znaczenie dla funkcjonowania organizmu, ponieważ hemoglobina i erytrocyty odgrywają istotną rolę w transporcie tlenu. W poniższym tekście omówione zostaną przyczyny, objawy, metody diagnostyka oraz strategie leczenia i zapobiegania tej chorobie.
Definicja i przyczyny
Anemia z niedoboru żelazo występuje, gdy poziom żelaza w organizmie spada poniżej wartości niezbędnych do prawidłowej syntezy hemu, kluczowego składnika cząsteczki hemoglobiny. Niedostateczna dostępność żelaza zaburza proces erytropoezy i prowadzi do obniżenia stężenia hemoglobiny oraz spadku hematokrytu.
Utrata żelaza
- Krwawienia przewlekłe, na przykład z przewodu pokarmowego lub obfite miesiączki u kobiet.
- Stan po zabiegach chirurgicznych, zwłaszcza gastrektomii lub resekcji jelita.
- Parazytozy przewodu pokarmowego, np. zakażenie tasiemcem lub glistą ludzką.
Niedostateczne spożycie
- Dieta uboga w produkty hemowe, takie jak mięso czerwone i podroby.
- Stosowanie restrykcyjnych diet wegańskich/wegegetariańskich bez suplementacji.
- Problemy z wchłanianiem, na przykład w chorobie trzewnej lub wpustowej niedrożności jelita cienkiego.
Zaburzenia metabolizmu
Nadmierne wydalanie żelaza lub zaburzenia jego przemieszczania z magazynów (np. zwiększony poziom hepcydyny) mogą prowadzić do niedoborów. Utrata równowagi w metabolizmie żelaza jest często związana ze stanami zapalnymi lub chorobami wątroby.
Objawy kliniczne i diagnostyka
Wczesne stadia niedoboru żelaza mogą pozostać niezauważone, ponieważ rezerwy żelaza w organizmie są początkowo magazynowane w wątrobie i śledzionie. Typowe objawy pojawiają się dopiero, gdy spada poziom hemoglobiny poniżej normy.
Najczęstsze objawy
- Chroniczne zmęczenie i osłabienie.
- Bladość skóry i błon śluzowych.
- Duszność przy minimalnym wysiłku.
- Bóle i zawroty głowy.
- Kołatanie serca, tachykardia.
- Zaburzenia koncentracji i apatia.
- Łamliwość paznokci, wypadanie włosów.
- Zaburzenia smaku (pica, apetyt na kredę lub glinę).
Badania laboratoryjne
Kluczowe znaczenie w diagnostyka ma pełna morfologia krwi obwodowej i badania biochemiczne:
- Stężenie hemoglobiny – obniżone poniżej 12 g/dl u kobiet i 13 g/dl u mężczyzn.
- Hematokryt – obniżony poziom wskazuje na zmniejszoną objętość krwi.
- MCV (średnia objętość krwinki czerwonej) – mikrocytoza.
- Stężenie ferrytyny – odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie.
- Poziom żelaza w surowicy i TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza).
Dodatkowe badania
- Gastroskopia przy podejrzeniu krwawienia z przewodu pokarmowego.
- Kolonoskopia w celu wykluczenia zmian nowotworowych jelita grubego.
- Testy na celiakię – przeciwciała anty-tTG.
- Badania na zakażenia pasożytnicze.
Leczenie i monitorowanie
Strategia terapeutyczna obejmuje uzupełnianie żelaza, modyfikację diety i leczenie przyczyny pierwotnej utraty żelazo lub zaburzeń wchłaniania. Skuteczne postępowanie wymaga regularnego monitorowania parametrów krwi.
Suplementacja żelaza
- Preparaty doustne – sole żelaza, np. siarczan żelaza(II). Dawkowanie dostosowane do ciężkości niedoboru.
- Preparaty dożylne – w ciężkich postaciach lub przy nietolerancji leków doustnych.
- Czas trwania terapii – zazwyczaj co najmniej 3–6 miesięcy od momentu osiągnięcia prawidłowego stężenia hemoglobiny.
Znaczenie diety
Wprowadzenie pokarmów bogatych w żelazo hemowe (mięso, ryby, owoce morza) i niehemowe (szpinak, fasola, soczewica) sprzyja odzyskaniu równowagi. Wspomagająco warto łączyć je z produktami zawierającymi witaminę C, poprawiającą wchłanianie żelaza.
Leczenie przyczynowe
- Endoskopowe leczenie źródeł krwawienia.
- Farmakoterapia chorób zapalnych jelit lub dróg rodnych.
- Eradykacja zakażeń pasożytniczych.
Monitorowanie efektów terapii
- Kontrola hemoglobiny co 4–6 tygodni.
- Ocena ferrytyny i stężenia żelaza po zakończeniu fazy uzupełniania.
- Badanie morfologii krwi w celu oceny MCV i innych indeksów erytrocytarnych.
Zapobieganie i edukacja
Profilaktyka niedokrwistości z niedoboru żelaza opiera się na regularnym badaniu stanu hematologicznego i modyfikacji stylu życia. Edukacja pacjentów oraz personelu medycznego odgrywa kluczową rolę w ograniczaniu występowania tej choroby.
Strategie profilaktyczne
- Okresowa ocena morfologii krwi, zwłaszcza u grup ryzyka (kobiety w ciąży, osoby z chorobami przewodu pokarmowego).
- Wprowadzanie do diety produktów bogatych w żelazo i składniki wspomagające jego absorpcję.
- Regularna aktywność fizyczna wspierająca prawidłową pracę układu krążenia i metabolizm żelaza.
- Świadome planowanie ciąży i konsultacje ginekologiczne w celu kontroli poziomu ferrytyny u kobiet planujących macierzyństwo.
Rola zespołu medycznego
- Współpraca lekarzy pierwszego kontaktu, hematologów i dietetyków.
- Szkolenia personelu medycznego dotyczące najnowszych wytycznych w zakresie leczenia niedokrwistości.
- Edukacja pacjentów na temat objawów wczesnych i konieczności wczesnej interwencji.
Świadomość społeczna
Akcje informacyjne dotyczące znaczenia suplementacja i zróżnicowanej diety, kampanie promujące regularne badania profilaktyczne i propagowanie wiedzy o czynnikach ryzyka przyczyniają się do poprawy stanu zdrowia populacji.
